ธรรมสวัสดีค่ะ … วันนี้เราจะพูดกันถึงเรื่องการเขียนบันทึกธรรมนะคะ เพราะก็คงทราบแล้วว่าในระหว่างที่อยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ ก็จะได้จัดให้มีกิจกรรมหลายๆ อย่าง เพื่อให้เป็นส่วนที่จะช่วยส่งเสริมการปฏิบัติ แล้วก็ตะล่อมการปฏิบัติให้อยู่ในหนทางธรรม นอกจากนี้ก็เพื่อช่วยให้ได้มีการระบายคลายความอึดอัด หรือความเกร็งความเครียด ในระหว่างการปฏิบัติไปด้วยในตัว เพราะจุดประสงค์ของการจัดโครงการฝึกอบรมตนเพื่อความมีชีวิตพรหมจรรย์ที่หมดจดงดงามนั้น ก็มีความปรารถนาเหลือเกินนะคะที่อยากจะสร้างบรรยากาศของสถานที่แห่งธรรมมาตา ที่เป็นที่แห่งการอบรมแห่งโครงการฝึกอบรมตนนี้ ให้มีบรรยากาศที่เป็นกัลยาณมิตร หรือพูดง่ายๆ ก็คือเป็นชุมชนของกัลยาณมิตร อยู่ด้วยกันด้วยความเมตตากรุณาปรานีต่อกัน ด้วยความปรารถนาดีต่อกัน แล้วก็ให้มีบรรยากาศของความอบอุ่นแห่งมิตรภาพในการอยู่ร่วมกัน ไม่มีความปรารถนาเลยสักนิดที่จะให้มีความเครียด มีความไม่สบายใจ หรือมีความอึดอัดห่างเหิน หรือมีความรู้สึกเป็นคนแปลกหน้าต่อกัน ถ้าหากว่าผู้เข้าฝึกในโครงการนี้เกิดความรู้สึกดังกล่าวแล้ว คือมีความรู้สึกเหมือนเป็นคนแปลกหน้า เหมือนกับห่างเหิน เหมือนกับก่อให้เกิดความอึดอัด ไม่สบายใจเลย เคร่งเครียดตลอดเวลา การจัดโครงการฝึกอบรมตนก็ต้องพูดว่าเป็นความล้มเหลว ซึ่งจะไม่ต้องการให้เกิดความล้มเหลว ต้องการให้เกิดความสัมฤทธิ์ผลในทางที่น่าพอใจ เป็นสุขเบิกบาน อบอุ่นในการที่มาอยู่ร่วมกัน 

ก็ได้พยายามที่จะจัดกำหนดการดังที่ได้เคยพูดให้ฟังแล้วนะคะ ด้วยจุดมุ่งหมายที่จะให้มีการทั้งให้ความเข้าใจในการปฏิบัติธรรม ให้มีการฝึกการปฏิบัติจิตภาวนาด้วยวิธีของอานาปานสติ พร้อมกับการจัดกิจวัตรที่จะส่งเสริมให้เป็นผู้เข้มแข็งแกร่งกล้าในการปฏิบัติ อดทน อดกลั้น แล้วก็สามารถที่จะเดินต่อไปได้ในหนทางนี้อย่างกล้าหาญ อย่างมั่นคง แน่วแน่ แล้วก็แน่นแฟ้น ในทางธรรมยิ่งๆ ขึ้น พร้อมๆ กับมีความรู้สึกสบายใจ มีความรู้สึกเหมือนกับอยู่บ้าน เป็นบ้านแห่งมิตรภาพ เป็นบ้านแห่งความอบอุ่น ฉะนั้นการเขียนบันทึกธรรมก็เป็นกิจกรรมอย่างหนึ่ง ที่มีความรู้สึกว่า แม้บางครั้งจะได้พยายามจัดให้บรรยากาศในธรรมมาตามีลักษณะแห่งความอบอุ่น แห่งความเป็นมิตร เป็นกัลยาณมิตรต่อกันดังกล่าวแล้ว แต่บางครั้งก็อาจจะมีบางคนบางท่านเกิดความรู้สึกเครียดขึ้นมาในใจ เพราะการฝึกปฏิบัติโดยเฉพาะในตอนเริ่มแรกเป็นการฝืนใจ ฝืนชีวิตที่เคยดำเนินมาอย่างสบายใจ อย่างตามใจตัวเอง อย่างสบายๆ ตามกิเลสตัณหาอุปาทาน แต่พอจะต้องมาควบคุมเพื่อให้อยู่ในหนทาง ในกรอบ ในระเบียบของวินัย เป็นการตะล่อมชีวิตที่เคยเอาแต่ใจของตัวเอง แล้วก็นำความร้อนมาสู่นี่ ให้เป็นชีวิตที่เอาใจพระธรรม เคารพพระธรรมไม่เอาใจกิเลสตัณหาอุปาทานอย่างที่เคยเป็น ก็ยากนะคะ ยากลำบาก เพราะฉะนั้นเห็นใจทีเดียว แล้วก็เข้าใจด้วยถ้าสมมุติว่าผู้ใดมีความรู้สึกเครียด ไม่สบายใจ อึดอัดใจเกิดขึ้น อย่าเศร้าหมอง หรืออย่าคิดเสียใจน้อยใจว่าเป็นผู้ที่ไม่เหมือนคนอื่นเขา ไม่เก่ง ไม่เข้มแข็ง ไม่มีวาสนา เป็นคนอาภัพในการปฏิบัติ โปรดอย่าคิดอย่างนั้น 

ขอได้มีความเข้าใจว่า สิ่งที่เกิดขึ้นนี้เป็นสิ่งธรรมดามากเลยค่ะ ในการปฏิบัติธรรมนั้นนะ ความรู้สึกอึดอัด ความรู้สึกไม่สบายใจ ความรู้สึกเคร่งเครียด ความรู้สึกเป็นทุกข์ เกิดขึ้นแก่ทุกคน ถ้าเรามีโอกาสได้ไปกราบเรียนถามท่านครูบาอาจารย์ที่ท่านเป็นท่านอาจารย์ผู้ใหญ่ ที่เป็นที่เคารพนับถือยกย่องของผู้ที่สนใจในการปฏิบัติธรรมในปัจจุบันนี้ ไปกราบเรียนถามท่านเถอะท่านองค์ใดก็องค์นั้น จะมีคำอธิบายให้ฟังเหมือนกันว่า ท่านได้เคยผ่านความทุกข์ ความเศร้าหมอง ความอึดอัดเคร่งเครียด จนรู้สึกจะเอาตัวไม่รอดในการประพฤติปฏิบัติธรรมมาด้วยกันทั้งนั้น เรียกว่าทุกๆ องค์ ทุกๆ ท่านจะต้องผ่านวิกฤตของการปฏิบัติธรรมเหมือนกันหมดทุกคน เพราะชีวิตการปฏิบัติธรรมไม่ใช่ชีวิตที่โรยด้วยดอกกุหลาบ หรือไม่ใช่ชีวิตที่จะเดินไปบนพรมที่มีแต่ความนิ่มกับฝ่าเท้านะคะ แท้จริงเป็นการเดินบนหนาม เป็นการเดินบนกรวด เป็นการเดินบนทรายร้อนๆ ก็นึกวาดภาพออกใช่ไหมคะ จะต้องพบกับความเจ็บปวดบ้าง ความขมขื่นทรมานบ้าง ทรมานใจของตัวเอง ไม่ใช่พระธรรมมาทรมาน แต่ทรมานใจของตัวเอง เพราะใจนั้นเมื่อเข้ามาฝึกปฏิบัติก็อยากจะปฏิบัติให้ได้ อยากจะเป็นให้ได้ อยากจะทำให้ได้ เมื่ออยากจะทำให้ได้..นึกออกไหมคะ มีอะไรสอดแทรกอยู่ มีความโลภ มีกิเลสตัวโลภะสอดแทรกอยู่โดยคิดไม่ถึง หรือรู้ไม่เท่าทัน เพราะฉะนั้นเมื่อมีกิเลสตัวโลภะสอดแทรกอยู่ พร้อมๆ กับตัณหาเป็นตัวหนุน แล้วก็เกิดอุปาทานยึดมั่น จะต้องทำให้ได้ ต้องทำให้ได้เท่านี้แหละ จิตไม่เป็นปกติแล้ว เกิดความกระสับกระส่ายพิพักพิพ่วนขึ้นมาภายในทีเดียวว่า ทำไมจึงจะทำได้ๆ และนี่แหละเป็นตัวอุปสรรคสำคัญ เพราะตัณหาความอยากนั้นเป็นสมุทัยของความทุกข์ใช่ไหมคะ 

มาฝึกชีวิตประพฤติธรรมหรือประพฤติพรหมจรรย์เพื่อให้ผ่อนคลายความทุกข์ จนกระทั่งเข้าถึงหรือปฏิบัติได้ในแบบแห่งชีวิตอันประเสริฐ แล้วเสร็จแล้วมาปล่อยใจให้เกิดความรู้สึกน้อยเนื้อต่ำใจ เห็นเป็นของว่าพิเศษไม่เหมือนคนอื่นเขา นี่ก็ล้วนแล้วแต่จะดึงใจของตนเอง ดึงชีวิตของการประพฤติธรรมให้ไหลเลื่อนลงต่ำ ถอยหลังๆๆ ด้วยเหตุนี้ละค่ะจึงพยายามที่จะดูว่า จะมีอะไรบ้างที่จะเป็นหนทางที่จะให้ผู้ประพฤติพรหมจรรย์นั้นได้มีโอกาสปลดปล่อย หรือถ้าใช้คำภาษาอังกฤษท่านก็เรียกว่า Outlet มี Outlet คือมีทางออก มีทางออกโดยยังคงอยู่ในหนทางธรรม อย่างทางออกของการประพฤติพรหมจรรย์ที่บางคนก็บอกว่า พุทธศาสนานี่เป็นศาสนาแห่งความทุกข์ คือพูดถึงแต่เรื่องของความทุกข์ อะไรๆ ก็ทุกข์ แล้วก็พูดอีกว่าจริงๆ แล้วนี่ไม่มีอะไรเกิดขึ้นนอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรดับไปนอกจากทุกข์ ฟังแล้ว แหม..มืดมัว แล้วก็หม่นหมอง โดยเฉพาะผู้ที่ไม่ได้เป็นพุทธศาสนิกชนมักจะมีความรู้สึกอย่างนั้น แล้วเขาก็บอกว่าไม่มี Outlet ให้เลย คือไม่มีทางที่จะปลดปล่อยความรู้สึกอึดอัดเสียเลย ก็จะอธิบายว่าพุทธศาสนานั้นมี Outlet เหมือนกัน Outlet นั้นก็คือการที่จะต้องศึกษาเพื่อประพฤติปฏิบัติให้มองเห็นสัจธรรม เช่น สัจธรรมแห่งกฎไตรลักษณ์ ให้รู้ว่าทุกสิ่งทุกอย่างไม่มีสิ่งใดเที่ยง มันล้วนแล้วแต่เปลี่ยนแปลง แปรปรวนไปทุกขณะ ทนอยู่ไม่ได้อย่างที่ต้องการให้ทนอยู่ แล้วไม่ช้าก็จะค่อยๆ ซึมซาบในความเป็นอนัตตา คือความไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน เพราะฉะนั้นถ้าเมื่อใดเข้าถึงอันนี้ จิตที่เต็มไปด้วยความยึดมั่นถือมั่น อึดอัดขัดเคืองมีแต่ความร้อน ก็ผ่อนคลายใช่ไหมคะ 

เพราะมองเห็นแล้วว่า อ้อ.. Outlet ของพุทธศาสนาอยู่ที่เข้าถึงสัจธรรม พอเข้าถึงสัจธรรมเท่านั้นแหละ ความทุกข์ที่มันรุมล้อมอยู่มันค่อยๆ กระจายหายไป เป็นการผ่อนคลายออกได้อย่างดีที่สุด ทีนี้ในระหว่างที่ยังไม่สามารถจะเข้าถึงสัจธรรม ก็ได้ลองคิดว่าถ้าหากว่าในขณะที่ประพฤติปฏิบัติธรรมไปนี้มีการได้เขียนบันทึกธรรม คือเรียกพูดง่ายๆ ก็คือการเขียนบันทึกหรือจดบันทึกของการประพฤติธรรม เป็นการจดเหมือนกับบันทึกรายวันนะคะ เพื่อที่จะให้มีจุดมุ่งหมายว่า ข้อแรกเพื่อเป็นการทบทวนการปฏิบัติธรรมของผู้บันทึกนั้นด้วย เพราะว่าพอเริ่มปฏิบัติธรรมมา พอวันหนึ่งๆ ผ่านไป แล้วก็มีอะไรที่จะต้องทำอีกหลายๆ อย่าง ฝึกอีกหลายๆ อย่าง บางทีก็ลืมใช่ไหมคะว่าวันหนึ่งๆ นี่สิ่งที่ผ่านไปแล้วมีอะไรบ้าง เพราะฉะนั้นถ้ามีการบันทึกการปฏิบัติเอาไว้ ก็จะเป็นการทบทวนการปฏิบัติธรรมของแต่ละบุคคลที่ได้บันทึกไว้ เพื่อนำมาใคร่ครวญซ้ำ เมื่อนำมาใคร่ครวญซ้ำนี่ก็จะมองเห็นโดยตนเองว่า ได้มีพัฒนาการของการปฏิบัติ พัฒนาการของการปฏิบัติก็คือ..การปฏิบัตินั้นก้าวหน้าไปได้อย่างไรบ้าง ก้าวหน้าไปเร็วหรือช้า หรือว่ายังย่ำอยู่กับที่ หรือว่าเป็นการถอยหลัง การปฏิบัตินั้นไม่ก้าวหน้าขึ้นไปเลย ล้วนแล้วแต่เป็นการถอยหลัง แล้วก็ทำให้เกิดความเหนื่อยอ่อนล้า หมดกำลังใจ นี่จะเป็นการบอกผู้ปฏิบัติ พออ่านทบทวนเข้าเหมือนกับเป็นกระจกส่อง ให้ได้ดูตัวเอง เขียนด้วยตัวเองแล้วก็ดูด้วยตัวเองอย่างตรงไปตรงมา ก็ย่อมจะรู้ว่า เออ..มันเป็นความจริงนะ เราต้องจำเอาไว้เพื่อเป็นแบบฝึกหัดสำหรับที่จะทดสอบแล้วก็แก้ไขปรับปรุงต่อไป

พร้อมๆ กับที่จะดูว่า ค้นหาว่าอะไรเป็นสมุทัย..คือเป็นเหตุที่ทำให้การปฏิบัติปรากฏผลดังนั้น คือจะปรากฏผลในทางบวกเป็นที่พอใจ แสดงถึงความเจริญก้าวหน้าในการปฏิบัติ ก็ดูลงไปเชียวว่า เอ..วันนี้ เมื่อวานนี้ วันนี้ทำไมดูการปฏิบัติเต็มไปด้วยความปลอดโปร่งใจ จะนั่งสมาธิภาวนา จิตก็เป็นสมาธิ รวมนิ่งดิ่ง หรือเมื่อจะใคร่ครวญพิจารณาธรรมก็ดูไม่มีอะไรเป็นอุปสรรค สามารถจะสัมผัสในสิ่งที่เป็นสัจธรรม เช่น เรื่องของอนิจจังได้ชัดเจนขึ้น ไม่เพียงแต่ท่องว่าอนิจจังไม่เที่ยง ไม่เพียงแต่คิดว่าอนิจจังแปลว่าความไม่เที่ยง แต่วันนี้สามารถจะดูลงไป คือผลักใจที่จะคอยออกข้างนอกเข้าข้างใน แล้วก็ดูๆๆ สภาวะของความไม่เที่ยง ให้ผุดโผล่เกิดขึ้นเองจริงๆ ภายในใจได้ อะไรนะเป็นเหตุปัจจัย ต้องหาเหตุปัจจัย เพราะกฎของธรรมชาติ กฎอิทัปปัจจยตาก็บอกใช่ไหมคะว่า ผลอย่างใดมาจากเหตุปัจจัยอย่างนั้น คือมาจากเหตุปัจจัยแห่งการกระทำ ถ้าประกอบเหตุปัจจัยให้ถูกต้องผลก็ถูกต้อง ถ้าประกอบเหตุปัจจัยไม่ถูกต้อง ไม่ถูกต้องนะโปรดจำไว้นะคะว่า..ไม่ใช่อะไรที่ทำให้ไม่ถูกต้อง เพราะเหตุปัจจัยที่ประกอบนั้นมันประกอบเนื่องจากตัณหา..กิเลสตัณหาอุปาทาน โดยมีอวิชชาห่อหุ้มจิตนี่แหละ จึงทำให้การประกอบเหตุปัจจัยไม่ถูกต้องคือไม่เป็นไปในทางสร้างสรรค์ ไม่อยู่ตรงกลาง แต่มันอยู่บนความเห็นแก่ตัวคือการเอาแต่ใจตัว 

ฉะนั้น ท่านจึงบอกว่าต้องดูเหตุปัจจัยทันที หรือถ้าหากว่าเป็นการปฏิบัติที่ถอยหลังอยู่เรื่อย..ก็ดูเหตุปัจจัย ก็จะพบเหตุปัจจัยเพราะกิเลสตัณหาอุปาทานหน่วงเหนี่ยว เพราะมีนิวรณ์เข้ามากลุ้มรุมจิต ทำให้จิตนี้มืดมัวสลัวอยู่ตลอดเวลา ไม่เป็นอันโปร่งเบาสบาย สว่างกระจ่างแจ้งได้เลยใช่ไหมคะ ดูๆ อย่างนี้นะค่ะ..ดูไปเรื่อย เพราะฉะนั้นเพื่อทบทวนแล้วก็เพื่อรู้ความก้าวหน้าหรือถอยหลัง แล้วก็เพื่อหาสาเหตุแห่งความก้าวหน้าหรือความถอยหลังในการปฏิบัตินั้น เพื่ออะไร..ก็เพื่อที่จะได้แก้ไขปรับปรุง กำจัดสิ่งที่เป็นอุปสรรค หรือเป็นสาเหตุที่ทำให้การพฤติปฏิบัติธรรมนั้นต้องก้าวหน้าต้องถอยหลัง ต้องเครียดต้องเกร็ง ต้องไม่มีความสุขเลย ให้มันหมดไป..แล้วจิตจะได้สว่างสบายขึ้น แล้วการปฏิบัติก็จะเป็นไปด้วยความราบรื่นยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้นการบันทึกธรรมนะคะ ก็จะมีประโยชน์อย่างนี้จะเป็นการกระตุ้นเตือนให้มีความละเอียดถี่ถ้วนในการเฝ้าดูการประพฤติธรรมของตนให้ยิ่งขึ้น หรืออีกนัยหนึ่งก็คือจะสามารถทำให้มีการเฝ้าดูข้างใน เข้าใจใช่ไหมคะการเฝ้าดูข้างใน ไม่เหมือนกับการเฝ้าดูข้างนอก การเฝ้าดูข้างนอกนี่เราใช้ตาเนื้อ ตาเนื้อก็คือตาสองตานี่ที่ธรรมชาติให้มาที่ทำหน้าที่เห็น เพราะฉะนั้นตาเนื้อนี้ก็เห็น เห็นบ้านเรือน เห็นต้นหมากรากไม้ ต้นหญ้า ดินฟ้าอากาศ คือเห็นเมฆเห็นหมอกอะไรอย่างนี้นะคะ เห็นดวงดาวท้องฟ้า แล้วก็เห็นคน เห็นวัตถุสารพัดนี่ตามตาเนื้อ แต่เมื่อตาเนื้อมองเห็นข้างนอก..ผลตามมาอย่างไร มักจะนำมาซึ่งสังขารคือความคิดปรุงแต่งๆ ไปตามแต่ที่มันผ่านมา เพราะฉะนั้นในขณะที่บอกว่าจะเป็นเหตุให้สามารถควบคุมใจและก็ดูใจ คือดูเข้าไปข้างในได้มากขึ้น 

การดูข้างในนี้ใช้ตาเนื้อไม่ได้..ไม่ได้ผล ตาเนื้อจะเห็นแต่สิ่งที่ข้างนอกที่เป็นวัตถุสิ่งของ ผู้คน แต่เมื่อดูข้างในต้องอาศัยตาใน ตาในนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็เกิดขึ้นจากการที่จะพัฒนาการดูด้วยความรู้สึกนะคะ เอาความรู้สึกนี่ดูเข้าไปในความรู้สึก หรือเอาสติดูเข้าไปในความรู้สึกที่เกิดขึ้น หรือถ้าจะใช้คำพูดก็จะพูดว่า เอาใจนี่ดูใจที่เกิดขึ้น คือดูใจที่เป็นที่มีความรู้สึกเกิดขึ้นนะให้ชัดเจนแจ่มแจ้ง จนกระทั่งได้สัมผัสกับสภาวะของกฎของธรรมชาติ อันเป็นสัจธรรมที่ปรากฏในใจมากขึ้น เพราะฉะนั้นการเขียนบันทึกธรรม พออ่านทบทวนจะช่วยให้มองเห็นเชียวว่า อ้อ..ตอนนั้นนี่เกิดผลอย่างนี้เพราะเหตุอย่างนั้น พูดง่ายๆ ก็คือจะเป็นการเฝ้าพิจารณา วิพากษ์วิจารณ์ แล้วก็สอดส่องดูการประพฤติปฏิบัติของตนเองชัดขึ้น แล้วก็บันทึกไว้ ก็เป็นเสมือนกับเป็นกระจกส่องให้ย้อนดูภายในของตนเอง พร้อมๆ กับให้ได้เห็นพัฒนาการของการปฏิบัติ หรือเห็นความเข้าใจผิดหรือความเข้าใจถูก เกี่ยวกับการปฏิบัตินั้นๆ พูดง่ายๆ ก็คือว่าเป็นการส่องกระจกดูตัวเองนะคะ และการส่องกระจกดูตัวเองถ้ากระจกนั้นเที่ยง เป็นกระจกที่จัดทำมาอย่างดี ไม่หลอกตัวเอง การส่องกระจกดูตัวเองก็จะเห็นภาพของตัวเองชัดเจนขึ้น ถ้าเป็นภายนอกมีสิวมีฝ้า มียุงกัดเป็นตุ่มตอมอยู่ตรงไหน ก็จะเห็นชัดเจน แล้วก็ถ้าหากว่าเป็นดูด้วยตาในก็จะเห็นสิ่งที่เกิดขึ้น ที่เป็นขยะ ที่เป็นสนิม หรือเป็นฝุ่นละอองที่มาเกาะติด เห็นชัดขึ้น แล้วก็จะแกะ จะปัด จะกวาดสิ่งนั้นออกจากใจได้อย่างรวดเร็วขึ้น เพราะมองเห็นจุดที่จะกวาด จุดที่จะปัด หรือว่าขัดเกลาออกไป

ฉะนั้น การเขียนบันทึกธรรมจึงเป็นการเขียนที่มีแต่ประโยชน์นะคะ แต่สำคัญที่ว่าวิธีเขียน หรือแนวทางการเขียนนั้น ต้องระมัดระวัง ประการแรกก็คือระมัดระวังอย่าเขียนด้วยความรู้สึกที่ปรุงแต่ง คือคิดปรุงแต่งขึ้นว่ามันควรจะเป็นอย่างนี้ มันควรจะเป็นอย่างนั้น แต่ไม่ใช่เป็นสิ่งที่ได้เป็นจริง หรือกระทำจริง หรือประพฤติปฏิบัติจริง อย่าเขียนด้วยวิธีนี้ ถ้าหากว่าเขียนด้วยการมีความคิดปรุงแต่งเข้ามาเจือปน การเขียนบันทึกธรรมหรือสมุดบันทึกธรรมนั้นก็จะกลายเป็นกระจกที่บิดเบี้ยว เพราะฉะนั้นเมื่อส่องดูหน้าตาตัวเองมันก็บิดเบี้ยวไป ผิดไปจากรูปหน้าตาจริงๆ นั่นก็คือเมื่อพูดถึงภายในก็จะทำให้เข้าใจในเรื่องของการประพฤติปฏิบัติของตนผิดไปจากความเป็นจริง เช่น อาจจะคิดว่าปฏิบัติได้เก่ง ได้เร็ว ได้ถูก แล้วก็ก้าวหน้า ทั้งๆ ที่ความเป็นจริงแล้วหาใช่ไม่ แต่เพราะความเข้าข้างตัวเอง เอ็นดูตัวเอง แล้วก็หลงตัวเอง ก็เลยเห็นแต่เพียงความเป็นผลก้าวหน้า ความเจริญงอกงามในการปฏิบัติ ทั้งๆ ที่จริงๆ แล้วในขณะที่เขียนบันทึกธรรมนั่นนะคะ บางทีก็มีความไม่สบายใจในขณะที่เขียนแหละ แต่ถ้าหากว่าเขียนด้วยความสบายใจ ปลอดโปร่งใจ แล้วจิตใจนี้ก็จดจ่ออยู่ในการเขียนอย่างเดียว การเขียนนั่นแหละจึงจะเป็นการเขียนตรงไปตรงมา ไม่มีความคิดปรุงแต่ง เพราะฉะนั้นขอให้ระมัดระวังให้มาก พอจะเริ่มเขียนบันทึกธรรมสิ่งแรกที่ควรทำก็คือ นั่งสงบ ให้จิตสงบ กำหนดจิต รักษาความสงบของใจด้วยการจดจ่ออยู่กับลมหายใจ รู้ลมหายใจ สัมผัสลมหายใจที่ผ่านเข้าและออกที่ช่องจมูก ทำจิตให้พร้อมอยู่ด้วยสติ-สมาธิเสียก่อน จะได้เป็นจิตที่ตั้งมั่น แล้วก็ไม่ออกข้างนอกทางของหนทางธรรม พอมีจิตที่ตั้งมั่นสงบดี เย็นแล้วนะคะ ก็จึงค่อยๆ รวบรวมความจำในความรู้สึกที่เกิดขึ้น ตั้งแต่เมื่อวานนี้

สมมุติว่าจะเขียนบันทึกธรรมตอนเช้า หรือจะเขียนตอนค่ำ ก็รำลึกตั้งแต่ตอนเช้าอย่างช้าๆ ถี่ถ้วน แล้วก็จึงค่อยๆ รวบรวมความจำในปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น เขียนอย่างช้าๆ ชัดๆ แต่อย่าเขียนในลักษณะของการบรรยายหรือพรรณนาความรู้สึกที่ปนความคิดปรุงแต่ง อย่าพรรณนา อย่าบรรยาย ถ้าหากว่าจะเขียนอะไรที่มีความรู้สึกเกิดขึ้นเข้าสอดแทรกนะคะ ขอให้เป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นจริง สามารถที่จะเขียนลงไปอย่างเห็นภาพพจน์ คือเห็นความเป็นจริงที่แฝงอยู่ในตัวหนังสือที่เขียน พูดอย่างนี้เข้าใจไหมคะ ถ้าหากว่าเป็นการเขียนอย่างปรุงแต่งแล้วละก็ มันมีแต่เงา นึกออกไหมคะ พออ่านไปก็จะพบแต่เงา อย่างที่เราอ่านหนังสือบางเล่มนี่ เราไม่พบสิ่งจริงที่ผู้เขียนแฝงเอาไว้ คือไม่พบสิ่งที่เป็นสาระแก่นสารที่อ่านแล้วให้ความหมาย ให้คติ ให้ความชุ่มชื่นใจ ให้ความสนุกเพลิดเพลินในการอ่าน แต่มันเห็นอะไรเป็นแต่เงาๆๆ จับอะไรเป็นเรื่องจริงไม่ได้เลยสักอย่าง นั่นแหละเพราะเป็นการเขียนที่เป็นความคิดปรุงแต่ง ไม่ได้มาจากสิ่งจริง ซึ่งสิ่งจริงนั้นอาจจะมาจากความรู้จริงๆ ก็ได้ หรือประสบการณ์จริงๆ ก็ได้ หรือเหตุการณ์ที่ได้ผ่านพบมาจริงๆ ก็ได้ แต่ที่มันเป็นเงาๆ ก็เพราะมันเหมือนกับเป็นการเขียนจากความรู้สึกที่สมมุติ สมมุติว่ามันเป็นอย่างนั้น มันเกิดอย่างนั้นหรือมันควรจะเป็นอย่างนั้นแต่จริงๆ หาได้เป็นเช่นนั้นไม่ ฉะนั้นเพื่อที่จะให้การเขียนบันทึกธรรมหรือสมุดบันทึกธรรมนี้นะคะเป็นประโยชน์ ในการที่จะทบทวนการฝึกปฏิบัติธรรม ทั้งในปัจจุบันและต่อไปข้างหน้าเมื่อจะมองย้อนมาเพื่อแก้ไขปรับปรุงการปฏิบัติธรรมให้พัฒนายิ่งขึ้น โปรดอย่าเขียนในเชิงพรรณนาหรือบรรยายความรู้สึกที่ไม่รู้จบ เป็นความรู้สึกที่แทรกซ้อนหรือว่าควบไปกับความคิดปรุงแต่ง โปรดระมัดระวังให้มากๆ

ถ้ากำจัดสิ่งนี้ออกได้เป็นสิ่งแรก ก็จะมีเนื้อของการเขียนบันทึกธรรมนั้นที่เป็นสาระแก่นสารนะคะ แล้วก็ตรงต่อความเป็นจริง นอกจากนี้วิธีเขียนหรือแนวทางการเขียนที่ต้องระลึกไว้เสมอว่า ก็จะต้องเป็นการเขียนตามที่ปรากฏตามความเป็นจริงเสมอนะคะ อย่าให้ความรู้สึกอับอายขายหน้า ถ้าเขียนไปอย่างนี้ ก็แหม..น่าอายมากสิ น่าอายที่จะแสดงว่าเราเป็นคนไม่เอาไหน เราเป็นคนปฏิบัติธรรมไม่ได้ เราไม่เอาเรื่อง หรือเราขี้เกียจ หรือเราไม่มีความสามารถ ถ้าคิดอย่างนี้อะไรสอดแทรกมาแล้วคะ ความรู้สึกเป็นตัวเป็นตนใช่ไหมคะ ที่เป็นรากเหง้าของความทุกข์ แล้วก็จะพาให้ความคิดนั้นผิดเพี้ยนออกไปอื่น มันออกมาเสียแล้ว เพราะฉะนั้นโปรดเขียนตามที่เป็นจริง อย่าไปเขียนโดยสมมุติ เป็นอันขาดทีเดียว อย่าไปอับอายขายหน้า เพราะเหตุว่าการมาปฏิบัติธรรม คุณสมบัติที่สำคัญของผู้ปฏิบัติธรรมก็คือ ต้องซื่อตรงซื่อสัตย์แน่วแน่ต่อพระธรรม ซื่อตรงต่อการปฏิบัติของตนเอง ถ้าซื่อตรงต่อการปฏิบัติของตนเองเมื่อไหร่ การปฏิบัติธรรมนั้นจะก้าวหน้าแน่นอน เพราะเมื่อซื่อตรงก็จะวิพากษ์วิจารณ์การประพฤติปฏิบัติของตนเองอย่างตรงไปตรงมา อย่างไม่เข้าข้างตัวเอง อย่างไม่ต้องอับอายขายหน้า ไม่ต้องมีการปกปิด เพราะเมื่อมีการปกปิดก็จะไม่มีโอกาสที่จะมองเห็นต้นเหตุที่ควรจะได้แก้ไขอย่างถูกต้อง แล้วก็ไม่สามารถจะแก้ไขได้ทันท่วงที มันก็จะเลยสะสมแล้วก็หมักหมมแล้วก็กลายเป็นอนุสัย ซึ่งน่ากลัวมากนะคะ เพราะฉะนั้นขอจงได้ระมัดระวัง 

นอกจากนี้ ก็พยายามระมัดระวังในเรื่องของการใช้ภาษา อย่าคิดว่าเขียนอะไรก็ได้ ถ้าหากว่าเราเขียนภาษาไทยก็ขอให้เป็นภาษาไทยที่ผู้ใดมาอ่าน อ่านแล้วรู้เรื่อง เป็นภาษาไทยที่เป็นภาษาไทย ไม่ใช่เป็นภาษาไทยแปลง ภาษาไทย เอ่อ..ลูกผสม โปรดอย่าทำลายภาษาไทยในลักษณะนั้น นอกจากว่าจะเป็นการทำลายภาษาไทยแล้ว เมื่อนำมาเขียนเป็นภาษาที่เกี่ยวกับเรื่องของธรรมะ จะยิ่งทำให้ความใกล้เคียงธรรมะ หรือความเป็นจริงของธรรมะปรากฏได้ยาก ได้ยากเพราะอะไร เพราะจะถูกภาษาลูกผสม หรือภาษาที่มักง่าย ลวกๆ หรือภาษาที่เยิ่นเย้อ น่ารำคาญ หรือภาษาที่กำกวมไม่ตรงจุด ทำให้บันทึกธรรมนั้นขาดความจริงใจ ขาดความชัดเจน แล้วก็ขาดความเด่นชัดที่จะสื่อความหมาย แม้แต่ต่อตนเองคือต่อผู้เขียนเอง อย่าว่าไปถึงผู้อื่นที่จะมาช่วยอ่านบันทึกนั้น เพื่อให้ความคิดเห็น เพื่อช่วยกันวิพากษ์วิจารณ์ในทางสร้างสรรค์ให้เกิดพัฒนายิ่งขึ้น เพราะฉะนั้นเรื่องของภาษานี่ระมัดระวังมากนะคะ โปรดระมัดระวังให้มาก โปรดใช้ภาษาที่สั้น กะทัดรัด ชัดเจน ตรงจุด คือตรงจุดหมายที่ต้องการจะพูด ตรงจุดหมายที่จะสื่อความหมายถึงผู้อ่านได้แจ่มกระจ่าง การเขียนด้วยภาษาอย่างนี้จึงต้องเป็นผู้ที่มีความสามารถในการใช้ภาษาด้วย เราจะได้ยินคนไทยเกือบจะว่าทุกวัย มักจะพูดภาษาไทยผิดเพี้ยนไปจากความเป็นไทย คือผิดเพี้ยนไปจากความเป็นภาษาไทยที่ชวนให้เข้าใจง่าย เหมือนอย่างที่คนไทยเราพูดกันในสมัยก่อน อาจจะเป็นด้วยสิ่งแวดล้อมโดยเฉพาะอย่างยิ่งก็คือภาษาในการสื่อโฆษณาต่างๆ ที่ตั้งใจที่จะเอาให้เตะใจคนอ่าน เตะใจคนดู เป็นสำคัญ จึงมีการพลิกแพลงใช้ภาษาต่างๆ เพื่อเจาะลงไปที่ใจ ก็เลยทำให้มีส่วนนะ มีส่วนในการทำให้ภาษาไทยนี้มีความผิดเพี้ยนและก็ไขว้เขว ก็อยากจะขอร้องนะคะ ขอร้องผู้เขียนบันทึกธรรมขอได้ระมัดระวังในการใช้ภาษาธรรม ให้อยู่ในแวดวงที่จะส่งเสริมความเข้าใจในธรรมะชัดเจนขึ้น ระวังภาษาเยิ่นเย้อ ภาษายืดเยื้อ กำกวมต่างๆ เอาให้ชัด ชัดเจน สั้น กะทัดรัด ตรงจุดนะคะ 

นอกจากนี้ ในขณะที่เขียนอย่ารู้สึกว่าต้องเขียนเพื่อให้ถูกใจคนอ่าน นี่ระมัดระวังมากนะคะ ถ้าผู้เขียนบันทึกธรรมมีความรู้สึกว่า ไม่ได้ต้องเขียนให้ดีให้ถูกใจคนที่จะมาอ่าน ถ้าพอตั้งใจว่าจะเขียนให้ดีให้ไพเราะ เพื่อให้ถูกใจคนอ่านเท่านี้แหละ เริ่มเดินออกสู่นอกทางของความเป็นจริงแล้ว เพราะเมื่อตั้งใจที่จะเขียนให้ดีให้ถูกใจคนอ่าน ก็ต้องมีการปรุงแต่งใช่ไหมคะ มีความคิดปรุงแต่ง ประดิดประดอยว่า เอ..เขียนยังไงนะผู้อ่านถึงจะชอบใจ และในความชอบใจนั้นก็คือว่าชมว่าเราเขียนเก่ง เราเขียนดี มีสำนวนภาษาดี แล้วก็เป็นคนที่มีความสามารถในการปฏิบัติอีกด้วย จึงสามารถเขียนได้อย่างดีได้อย่างน่าอ่าน เพราะฉะนั้นไอ้สิ่งที่เขียนนั้นผิดเพี้ยนไปแล้วจากความเป็นจริง ขอได้โปรดระมัดระวังให้มากนะคะ ไม่ต้องไปคำหนึ่งถึงใจผู้อ่าน จุดหมายสำคัญก็คือเขียนให้ตรงตามความเป็นจริง แล้วก็ใช้ภาษาให้ชัดเจน ถูกต้อง เป็นภาษาไทย ภาษาสั้นกะทัดรัดเป็นภาษาที่ดีที่สุด ถ้อยคำที่เรียบง่ายดีกว่าถ้อยคำหรูหรา ฟุ่มเฟือย ตกแต่งมากเกินความจำเป็น การใช้ภาษาเรียบง่ายนี่นะคะ อย่าคิดว่าเป็นการง่ายหรือเขียนง่ายๆ การใช้ภาษาเรียบง่ายยาก เขียนยากกว่าการใช้ภาษาหรูหรารุงรัง ต้องใช้คำว่าหรูหรารุงรัง..ลองนึกถึงคนแต่งตัวเถอะ อย่างคนที่ชอบแต่งตัวนี่นะคะ มีเครื่องแต่งตัวคือเริ่มต้นแต่เสื้อผ้า หรูหรา ตกแต่งตรงคอ ตรงแขน ตรงอก เต็มไปหมด มีเครื่องถนิมพิมพาภรณ์อยู่สักเท่าไหร่ จะเป็นเครื่องเพชร เครื่องพลอย เครื่องมุก มีเท่าไหร่ขนมาแต่งหมด ใส่ตุ้มหู ใส่สร้อยคอ ใส่สร้อยข้อมือ ใส่นาฬิกา จนกระทั่งไปถึงห้อยถึงข้อเท้า คล้องสร้อยที่ข้อเท้าอีก มีเท่าไหร่แต่งหมด

หนึ่ง..หนัก ตัวเองนั่นแหละหนัก สอง..รุงรังรุ่มร่ามแทนความสวย มันกลบความสวยความงามที่ควรจะมี กลับแสดงถึงความไม่มีรสนิยมในการตกแต่งตัวอีกด้วยใช่ไหมคะ ถ้าอีกคนหนึ่งการแต่งเนื้อแต่งตัว ตั้งแต่เลือกเสื้อผ้าให้สมกับรูปร่าง แบบก็เหมาะแก่กาลเทศะและโอกาส เสื้อที่ใส่ไม่คับไม่หลวมแต่มันเหมาะเจาะ ชูทรวดทรงองอรให้มองดูงามยิ่งขึ้น ส่วนเครื่องถนิมพิมพาภรณ์อาจจะมีแต่ตุ้มหูมุกเรียบๆ หรืออยากจะใส่ที่คอก็สร้อยไข่มุกเรียบๆ หรือมีเข็มกลัดไข่มุกติดที่เสื้อสักนิดหนึ่ง มองดูแล้วเกลี้ยงเกลา สะอาด ประณีต มองดูแล้วชวนชมในความเรียบง่ายนั้น เพราะฉะนั้นการที่จะเขียนอะไรให้เรียบง่าย แต่งตัวให้เรียบง่ายแล้วงามด้วย..ไม่ใช่ของง่าย ใส่อะไรเข้าไปรุงรังนี่มันง่ายกว่า โปะๆๆๆ ใส่เข้าไป เพราะฉะนั้นเช่นเดียวกับการใช้ภาษานะคะ ขอได้โปรดระมัดระวังให้มากๆ เลย ใช้ภาษาสั้น กระชับรัดตรงจุด แจ่มกระจ่าง จะทำให้ภาษาธรรมะนั้นชัดเจนเด่นชัดในความรู้สึกของผู้อ่านยิ่งขึ้น นอกจากนี้สิ่งที่ต้องระมัดระวังที่สุดในการเขียนบันทึกธรรมก็คือ เรื่องของความเป็นตัวตน อย่าให้มีความรู้สึกเป็นตัวตนผุดขึ้นมาในระหว่างการเขียน นั่นก็คือฉันเขียน ถ้ามีความรู้สึกว่าฉันเขียน ฉันกำลังเขียนบันทึกธรรมเท่านั้นเอง บันทึกธรรมนั้นก็จะพรั่งพรูออกมาตามทัศนคติตามความคุ้นเคย ตามประสบการณ์ ตามความเคยชินของฉันที่ฉันเคยเป็นมา แล้วเสร็จแล้วสมุดบันทึกธรรมอันนั้นแทนที่จะปรากฏธรรมะ กลับปรากฏอัตตาคือความรู้สึกเป็นตัวตนเต็มพรืดไปหมดเลย เพราะมีแต่เรื่องของฉันตัวฉัน ซึ่งผู้อ่านสามารถจับได้..อย่าคิดว่าจับไม่ได้

ฉะนั้น ถ้าหากว่ามันผิดพลาดออกไป เพราะมีความเป็นตัวตนนี่สอดแทรกเข้ามาแล้วล่ะก็ มันจะออกนอกหนทางธรรมทันทีทีเดียว เพราะฉะนั้นต้องพยายามฝึกการเขียน อย่าลืมตัวในขณะที่เขียน คงจะเคยได้ยินคำว่าลืมตัวใช่ไหมคะ คำว่าลืมตัวนี่มีความหมายได้ทั้งภาษาทางโลกแล้วก็ภาษาทางธรรม ถ้าหากว่าลืมตัวในภาษาทางโลก คนลืมตัวไม่มีใครชอบใช่ไหมคะ เพราะว่าความลืมตัวนั้นก็คือหยิ่งยโสโอหัง ลืมว่าเราก็เป็นคนเป็นเพื่อนมนุษย์เหมือนคนอื่นเขา หรือถ้าจะเปรียบเทียบให้ชัดลงไปอีก เคยเป็นเพื่อนเป็นฝูงเล่าเรียนมาด้วยกันแต่เล็กแต่น้อย จนกระทั่งจบมหาวิทยาลัย ต่างก็แยกย้ายกันไปทำงาน แต่เผอิญตัวนาย ก นี่ไปโอกาสเหมาะจังหวะเหมาะก็ไปได้งานการทำที่ดูเป็นรายได้ดี ตำแหน่งการงานใหญ่ ชื่อเสียงเกียรติยศตามมา พอหันไปพิจารณาเพื่อนร่วมรุ่น โอ้..เรานี่มันก้าวออกมาข้างหน้า ไกลคนอื่นเขานะ เกิดความภาคภูมิใจ จนลืมตัว ลืมตัวความเป็นมนุษย์ ความเป็นเพื่อน หรือแม้แต่บางทีความเป็นลูก ดูถูกพ่อแม่ ว่าเรานี่เป็นลูกที่เจริญก้าวหน้ากว่าพ่อแม่ นำชื่อเสียงมาสู่วงศ์ตระกูล เป็นต้น..นี่คือลืมตัว ดูถูกคนอื่นไปหมดว่าด้อย เลว สู้เราไม่ได้ เก่งเท่าไม่ได้ เกิดความยโสโอหัง กร่าง เที่ยวข่มขู่คนนั้น ยกตนข่มท่านสารพัด นี่คือความหมายของลืมตัวในทางโลกใช่ไหมคะ 

คือ..ลืมตัวก็คือลืมความพอเหมาะพอควร แก่การประพฤติปฏิบัติให้สมแก่กาลเทศะบุคคล ก้าวกระด้างไปทั้งหมด ดูถูกเหยียดหยามคนอื่นไปทั้งหมด นี่คือความลืมตัวในความหมายของทางโลก ซึ่งคนลืมตัวอย่างนี้เพราะอะไร ก็เพราะมีอัตตา คือความรู้สึกเป็นตัวตนนั่นแหละ มันเต็มท่วมทับอยู่ทั้งหัวใจ ก็เลยมีแต่เรื่องของตัวตนนี่พรั่งพรูออกมา โดยตลอดไปหมดเลยทีเดียวนะคะ เพราะฉะนั้นต้องระมัดระวัง ถ้าหากว่ามีความลืมตัวอย่างนี้ออกมาเมื่อไหร่ แน่นอนที่สุด..ไม่มีใครอยากเข้าใกล้ มีแต่คนเกลียด เพราะว่าไปที่ไหนก็กร่าง ข่มขี่ ยกตนข่มท่าน ดูถูกเหยียดหยามคนอื่นไปหมด เพราะเต็มไปด้วยอัตตา ความรู้สึกยึดมั่นถือมั่นในความเป็นตัวตน ตรงกันข้ามกับคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ควรจะต้องศึกษาเรื่องของไตรลักษณ์ ในเรื่องของอนิจจังความไม่เที่ยง ให้เห็นว่าไม่มีสิ่งใดคงทนอยู่ได้ มันทนอยู่ไม่ได้ มันทนได้ยาก..ทุกขัง แล้วก็จะค่อยๆ ซึมซาบในความเป็นอนัตตาชัดขึ้นๆ ถ้าชัดในอนัตตาเมื่อไหร่ ความลืมตัวในอีกความหมายหนึ่งจะเกิดขึ้น ความลืมตัวในความหมายนี้ก็เป็นความลืมตัวในทางธรรม คือลืมเสียแล้วว่าผู้นี้คือใคร คือตัวคนที่สมมุติว่าเป็นตัวคนนี่นะคะ..คือใคร ชื่ออะไร ตำแหน่งการงานอะไร ทรัพย์สินเงินทองมากน้อยแค่ไหน ชื่อเสียงเกียรติยศใหญ่โตเพียงใด ลืม..ลืมหมด เพราะเหตุว่าเข้าถึงอนัตตา

เมื่อจิตที่เข้าถึงอนัตตาก็มองเห็นว่า จะชื่ออะไร ตำแหน่งการงานอะไร มันก็เป็นเพียงสิ่งสมมุติใช่ไหมคะ มันหามีความสำคัญไม่ จะมีทรัพย์สินเงินทองสักเท่าใด ทรัพย์สินเงินทองเหล่านั้นก็เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป ตามเหตุตามปัจจัยเช่นนั้นเอง มันหาใช่สิ่งที่จะคงทนอยู่ได้ตลอดไปไม่..ใช่ไหมคะ หรือจะมีชื่อเสียงเกียรติยศ อำนาจวาสนา บริวารพรั่งพร้อมเพียงใด มันก็ตกอยู่ภายใต้สภาวธรรม ที่มันจะเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป อีกเหมือนกัน ไม่มีอะไรคงที่อยู่ได้ เพราะฉะนั้นเมื่อมองอย่างนี้ ความรู้สึกอยากจะยึดมั่นถือมั่นเป็นจริงเป็นจัง กอดรัดเอาไว้ว่าเป็นฉันเป็นของฉัน..ก็ปล่อย เพราะได้มองเห็นแล้วว่าอนัตตานี้คือความไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน มันเพียงแต่ว่าเป็นตัวตนตามสมมุติเท่านั้นเองใช่ไหมคะ นี่แหละค่ะพอจิตใดที่ประพฤติปฏิบัติธรรม ใคร่ครวญธรรมจนเข้าถึงสัจธรรมที่ชื่อว่าอนัตตา เมื่อนั้นความลืมตัวเกิดขึ้น แต่เป็นความลืมตัวอีกลักษณะหนึ่ง เป็นความลืมตัวในภาษาธรรม และความลืมตัวอย่างนี้ น่าเคารพ น่ายกย่อง น่าบูชา แล้วก็น่าที่จะฝึกอบรมให้เกิดขึ้นในจิตของคนทุกคน ที่ปรารถนาจะมีความสุขสงบเย็นอยู่เป็นนิจ ปรารถนาที่จะหนีห่างจากสิ่งที่เรียกว่าความร้อน ที่มากัดกินจิตใจ ตามคำที่สมมุติเรียกกันว่าความทุกข์ เพราะมองเห็นแล้วว่ามันเป็นสิ่งที่ทำให้ชีวิตนี้ร้อน แล้วก็จะร้อนยิ่งขึ้นเหมือนตกนรกอยู่ตลอดเวลา เพราะมันจะมีแต่ความเผาไหม้เกรียม 

ฉะนั้น ความลืมตัวในภาษาธรรมเป็นสิ่งที่ควรจะฝึกอบรมให้เกิดขึ้นทุกขณะๆ จนกระทั่งสามารถลืมได้จริงๆ พอลืมได้จริงๆ แล้วจะเกิดอะไรขึ้นละคะ หรือจะมีอะไรที่เหลืออยู่ เมื่อบุคคลใดสามารถลืมตัวได้จริงๆ สิ่งที่เหลืออยู่ของผู้ที่ลืมตัวในภาษาธรรมได้ ก็คือการกระทำใช่ไหมคะ ความสามารถในการกระทำที่จะทำแต่เพียงหน้าที่ รู้ว่าชีวิตมนุษย์ที่เกิดมานี้มีหน้าที่ มีหน้าที่ตามที่เกิดมาเป็นมนุษย์ อยู่ในความรับผิดชอบในสิ่งใดก็จะทำหน้าที่สิ่งนั้นอย่างเต็มที่ ตามสติกำลัง เหมือนอย่างองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์ทรงทำหน้าที่ของพระองค์จนกระทั่งถึงนาทีสุดท้ายที่จะเสด็จดับขันธปรินิพพาน ทรงทำหน้าที่อะไร ก็คือทรงทำหน้าที่ของพระบรมศาสดา พระบรมศาสดาก็คือ ท่านผู้ให้คำแนะนำสั่งสอนแก่มนุษย์ทั้งหลาย เพื่อให้รู้ว่าความทุกข์เป็นสิ่งที่ต้องกำหนดรู้ เหตุแห่งทุกข์เป็นสิ่งที่ต้องละ ความดับแจ้งซึ่งความทุกข์ เป็นสิ่งที่จะต้องทำให้แจ้ง ดับให้สนิท แล้วก็การที่จะดำเนินหนทางตามที่จะเดินไปสู่ความดับทุกข์ ความดับสนิทแห่งทุกข์เป็นสิ่งที่ต้องทำให้เกิดขึ้นอยู่เป็นนิจ ถ้าหากก็ทำได้อย่างนี้ ก็จะพ้นจากความทุกข์ จะมีแต่ความสุขสงบเย็นอยู่ทุกเวลา นี่คือหน้าที่ของพระบรมศาสดา ที่จะต้องนำสิ่งที่พระองค์ตรัสรู้แล้วมาสั่งสอนอบรมให้แก่มนุษย์ทั้งหลาย โดยไม่เลือกชั้นวรรณะ ไม่เลือกเพศ ไม่เลือกวัย และพระองค์ก็ได้ทรงกระทำจนถึงนาทีสุดท้าย ก่อนที่จะเสด็จดับขันธปรินิพพาน ยังได้ทรงสั่งสอนให้ปริพาชกผู้หนึ่งที่เข้ามาเฝ้า มากราบทูลขอเฝ้า แล้วก็ทรงสามารถที่จะสอนธรรม ประทานธรรมะแก่ปริพาชกผู้นั้นที่ชื่อว่าสุภัททะ จนกระทั่งสามารถมีดวงตาเห็นธรรมในนาทีสุดท้าย ที่จะเสด็จดับขันธปรินิพพาน

นี่ก็เรียกว่าทรงแสดงแบบอย่างอันประเสริฐแห่งผู้ที่เป็นพระบรมศาสดา หรือแห่งการกระทำหน้าที่ตามที่มีความเกี่ยวข้องในสิ่งนั้นๆ โดยไม่ได้มีความคำนึงถึงในส่วนพระองค์เองเลย นั่นก็เพราะว่าพระองค์ไม่ทรงมีตัวปรากฏอยู่ แล้วก็เช่นบุคคลอื่นๆ อีกมากนะคะ ถ้าได้เห็นท่านผู้ใดที่ได้ทำหน้าที่เพื่อประโยชน์สุขแก่ส่วนรวม แก่เพื่อนมนุษย์ โดยไม่เห็นแก่ความเหนื่อยยากลำบาก ไม่มีความเห็นแก่ตัวเลยแม้แต่น้อย นั่นแหละท่านทำได้เพราะมีความลืมตัวในภาษาธรรม ฉะนั้นการเขียนสมุดบันทึกธรรม เพื่อให้เกิดประโยชน์ในการประพฤติปฏิบัติ ส่งเสริมการปฏิบัติ ทบทวนการปฏิบัติ ให้เป็นไปในทางที่สร้างสรรค์อย่างกล่าวแล้ว ก็ขอได้พยายามฝึกการเขียนสมุดบันทึกธรรมอย่างผู้ลืมตัว คือไม่ลืมตัว และสิ่งที่เขียนไปนั้นก็จะปรากฏตามความเป็นจริงที่ได้ปรากฏขึ้น ที่ได้ประพฤติปฏิบัติมา แล้วก็จะเป็นกระจกที่เที่ยง พอส่องก็จะมองเห็นทีเดียวว่าความเป็นจริงแห่งการปฏิบัติ ที่ควรแก้ไขปรับปรุง ที่ควรรักษาไว้ ที่ควรเพิ่มพูนให้ยิ่งขึ้นคืออะไร และการปฏิบัตินั้นก็จะเจริญก้าวหน้ายิ่งขึ้นๆ ก็หวังว่าคงจะได้พยายามเขียนสมุดบันทึกธรรมนะคะ ให้เป็นสมุดที่นอกจากว่าจะได้ผ่อนคลายความเคร่งเครียดที่บังเกิดขึ้นในบางครั้งบางขณะแล้ว ก็ยังจะเป็นสมุดที่เป็นกระจกส่องให้การประพฤติปฏิบัติธรรมนั้นมีความเจริญก้าวหน้าสมความปรารถนา ... ธรรมสวัสดีค่ะ.