พระอาจารย์ไพศาล วิสาโล แสดงธรรมก่อนฉันเช้าวันที่ 28 มกราคม 2569 วัดป่าสุคะโต

คุณลุงคนหนึ่งเกษียณแล้วแต่ก็ยังกระฉับกระเฉง ไม่ค่อยชอบอยู่ว่าง ๆ ปลูกต้นไม้ ทำสวน รดน้ำ แล้วก็ยังไม่ทิ้งนิสัยประหยัด ใช้จ่ายอย่างไม่ฟุ่มเฟือย ของเสียถ้าซ่อมได้ก็ซ่อม ไม่ทิ้งไปง่าย ๆ

แม้กระทั่งของที่ไม่ใช้แล้วในบ้านก็ไม่ทิ้ง กล่องกระดาษ ขวดพลาสติก กระดาษหนังสือพิมพ์ นิตยสารที่อ่านแล้ว แกก็เก็บเอาไปขาย รวมทั้งของใช้ในบ้านที่เสียแล้ว หรือว่าซ่อมไม่ได้แล้ว เช่น พัดลม ถ้าเป็นของชิ้นเล็กชิ้นน้อย ก็เอาไปขายกับซาเล้ง ถ้าเป็นของชิ้นใหญ่ก็ติดรถลูกสาวไปขายที่ร้านขายของเก่า หรือว่าร้านขายขยะ ของใช้แล้ว

แกทำอย่างนี้เป็นอาจิณ แล้วก็สอนลูกด้วยให้รู้จักประหยัด อย่ากินทิ้งกินขว้าง ของอะไรที่แม้จะใช้ไม่ได้แล้วแต่ถ้าแปรเป็นตัวเงินได้ ก็ทำ

แล้ววันหนึ่งแกเดินไปกับลูกสาว ขณะที่เดินใกล้จะถึงบ้านก็เห็นลังกระดาษอยู่ริมถนนใกล้ ๆ กองขยะ ลุงแกกำลังจะเก็บเพื่อเอาไปขาย ลูกสาวเห็นก็ห้ามเอาไว้ แต่ก็ทำอย่างสุภาพ แตะมือพ่อบอกว่าพ่ออย่าทำเลย พ่อนี่โกรธ หน้าแดงเลย ถามว่า หนูอายหรือ แค่เก็บกระดาษที่เขาทิ้งแล้วเอาไปขาย ผิดตรงไหน

ลูกสาวบอกว่า หนูไม่ได้อายหรอกค่ะ แล้วก็บอกว่าถ้าหากว่า พ่อเอาของเก่าของใช้แล้วในบ้านไปขายนี่หนูไม่ว่าเลย แต่ของที่อยู่ริมถนนหรืออยู่ใกล้กองขยะ หนูไม่อยากให้พ่อเก็บ

"อ้าว ทำไมล่ะ" ลูกสาวอธิบายว่า เพราะจะมีพวกคุณลุงคุณป้าแก่ ๆ เขามาหาของเก่า หรือว่ามาคุ้ยขยะ เอาของที่ใช้แล้วไปขาย คนเหล่านี้เขายากจน ไม่มีเงินบำนาญเหมือนพ่อ บางคนอาจจะไม่มีลูก ไม่มีหลานที่จะดูแลเขา แล้วเขาก็ต้องทนแดดทนหนาวเพื่อมาหาของเหล่านี้ไปขายเป็นรายได้

ลังกระดาษนี้อาจจะเป็นอาหารมื้อต่อไปของเขาก็ได้ เวลาพ่อเก็บของเก่าไปขายได้ก็เป็นแค่รายได้เล็ก ๆ น้อย ๆ อาจจะเป็นการฆ่าเวลาของพ่อด้วยซ้ำ แต่ว่าสำหรับคนบางคน ของเหล่านี้คือความอยู่รอดของเขา ต่อชีวิตเขาได้

พอได้ยินอย่างนั้นพ่อก็เลยเข้าใจ บอกลูกว่า ต่อไปพ่อไม่เอาของที่ทิ้งแล้วไปขาย โดยเฉพาะที่เห็นตามริมถนน ส่วนของที่ใช้แล้วในบ้าน ต่อไปพ่อก็จะเอามาวางไว้ใกล้ ๆ กองขยะ ให้พวกคนที่ยากจนเก็บไปขาย

พ่อก็เลยเปลี่ยนนิสัย ความประหยัดมัธยัสถ์ของพ่อก็ยังเหมือนเดิม แต่ว่าการเอาของในบ้านไปขายก็เปลี่ยนไปเป็นเอาไปเอื้อเฟื้อคนที่ยากไร้ที่หารายได้จากกองขยะ

ความประหยัดมัธยัสถ์ของเราเป็นของดี แต่ว่าบางทีสมัยนี้เราก็ต้องมองให้รอบด้วยว่า การกระทำบางอย่างของเราอาจจะปิดโอกาสที่คนยากไร้ซึ่งเราไม่รู้จักในการหารายได้ของเขา สมัยนี้เราก็ต้องมองอะไรให้กว้าง บางอย่างก็เป็นของดี แต่ถ้ามองให้กว้างออกไปเราจะพบว่าเราสามารถทำได้ดีกว่านั้น

เรื่องนี้ก็ยังดีที่พ่อเจอลูกห้าม แต่ไม่โกรธเก็บเอามาไว้ในใจ คำพูดของพ่อทำให้ลูกได้มีโอกาสชี้แจง ถ้าเกิดว่าพ่อเก็บความโกรธเอาไว้ด้วยความรู้สึกว่าลูกเรานี่แย่เหลือเกิน แค่พ่อเก็บลังกระดาษบนถนน ลูกก็อาย ซึ่งเป็นความเข้าใจลูกผิดเพราะไปคิดว่าคนรุ่นใหม่เขาชอบหน้าตา ถ้าพ่อมีความประหยัดอดออมลูกก็อาย

แต่ที่จริงไม่ใช่ ลูกไม่ได้อาย เขานึกถึงคนยากไร้ที่ต้องอาศัยรายได้จากลังกระดาษ ของเก่า ที่ทิ้งตามกองขยะเป็นเครื่องประทังชีวิต นี้เป็นเหตุผลของลูกสาวที่พ่อไม่เคยนึกมาก่อน แต่ตัวคิดเอาเองว่าลูกเราอาย ก็เลยทำให้รู้สึกไม่ดีกับลูก

พอลูกได้มีโอกาสอธิบาย พ่อเข้าใจ แล้วก็เห็นดีด้วยว่า ใช่ เราอาจจะประหยัดแต่ว่าถ้าเราลองเปลี่ยนวิธีประหยัดของเราเพื่อช่วยให้ชาวบ้านที่เขายากไร้ยากจนให้เขามีรายได้ ก็น่าจะดี

อันนี้ก็เป็นเรื่องที่คนรุ่นเก่า เวลาเรามีคุณธรรม มีนิสัยบางอย่างอะไรที่เห็นว่าดี แต่ว่าอาจจะต้องดูเหตุปัจจัยด้วย ความประหยัดของเราอาจจะทำให้เกิดปัญหา

มีเรื่องเล่า สมัยที่คานธีเดินทาง แกชอบเดินทางด้วยรถไฟชั้น 3 แม้จะเป็นคนมีชื่อเสียงแล้ว แม้ลูกศิษย์จะบอกว่าขึ้นชั้น 1 ชั้น 2 ดีกว่า แกก็ยืนกราน แล้วปรากฏว่า มาตรการรักษาความปลอดภัยสำหรับคานธีเวลาอยู่ชั้น 3 นี่ต้องแน่นหนามาก กลายเป็นว่าสิ้นเปลืองเงินทองมากในการที่จะให้คานธีนี่ได้เดินทางด้วยรถไฟชั้น 3

แต่ว่าคานธีอาจจะไม่มองว่า การที่อยู่แบบสมถะของตัวบางครั้งก็สร้างปัญหาให้กับผู้คนมาก รวมทั้งมีเรื่องเล่าว่าคานธีเวลาไปไหนแกชอบดื่มนมแพะ นมวัวไม่เอา เอาแต่นมแพะ แล้วเวลาไปไหนก็ต้องขนแพะไปด้วย กลายเป็นปัญหา ภาระมากเลย

อุดมการณ์อุดมคติของคานธีบางอย่างก็ดี แต่ดีสมัยที่ยังไม่ดัง พอมีชื่อเสียงแล้วความเรียบง่ายของคานธี ก็สร้างความยุ่งยากให้กับผู้คนจำนวนมาก โดยเฉพาะลูกศิษย์ลูกหา

นี้ก็เป็นเรื่องที่บางทีเราไปยึดติดกับนิสัยบางอย่างโดยที่ไม่ตระหนักว่าสถานการณ์สิ่งแวดล้อมแปรเปลี่ยนไปแล้ว ก็อาจจะเป็นปัญหาได้ เพราะฉะนั้นการที่ยึดติดสิ่งดี ๆ ถ้าเรายึดติดโดยที่ไม่ได้ดูเหตุปัจจัย ก็จะกลายเป็นปัญหา หากเราไม่ยึดติดแต่ว่าปรับเปลี่ยนไปตามเหตุตามปัจจัย ก็สามารถที่จะก่อให้เกิดสิ่งดี ๆ ขึ้นมาได้ ไม่กลายเป็นภาระหรือปัญหาตามมา.